مدیریت فرایندهای کلاس

خانواده‌های الگوهای تدریس

1-خانواده الگوهای پردازش اطلاعات

2- خانواده الگوهای انفرادی

3- خانواده الگوهای اجتماعی

4- خانواده الگوهای نظامهای رفتاری 

خانواده‌های الگوهای تدریس

    وقتی برای نخستین بار فردی با یک الگوی تدریس جدید مواجه می‌شود که برای تحقق برخی اهداف مناسب است، جذب آن می‌شود و سعی می‌کند آن را برای همه موقعیتها به کار برد. مسئولیت ما این است که با شناسایی کاربرد خاص هر الگو و مقوله بندی آن، به این حوزه نظم بخشیده و دیگران را در جهت دستیابی به ابزارهای مورد نیازشان کمک کنیم.

   الگوی تدریس یک طرح کلی یا الگویی است که دانش‌آموزان را در امر یادگیری انواع دانشها، نگرشها و مهارت‌ها یاری می‌دهد. یک الگوی تدریس از یک پشتوانه نظری یا فلسفه برخوردار است و همچنین دربردارنده مراحل ویژه‌ای از تدریس است که برای دست یابی به نتایج مطلوب طراحی شده است.

  ما برای قانونمند کردن مطالعات مربوط به منابع مهم الگوها، آنها را براساس محور یادگیری و نیز نوع نگاه نسبت به افراد و چگونگی نوع آموزش آنها، به چهار خانواده تقسیم نموده‌ایم. این چهار خانواده عبارت‌اند از : پردازش اطلاعات، اجتماعی، شخصی (فردی) و نظامهای رفتاری.

  معیار اصلی در انتخاب الگوها در هریک از خانواده‌ها قابلیت کاربرد گسترده آنها در موقعیتهای آموزشی بوده است. لذا الگوهای معرفی شده دامنه کاربرد وسیعی دارند و به همت تجربه، چنان صیقل خورده‌اند که می‌توان به سهولت و با کارایی مطلوب آنها را در کلاسهای درس و سایر مقاطع آموزش به کار گرفت. در ضمن این الگوها انطباق پذیر نیز هستند. یعنی می‌توان آنها را به تناسب سبکهای یادگیری دانش‌آموزان و مواد درسی آنها تنظیم نمود. استفاده از الگوهای معرفی شده محدود به زمان یا دوره خاصی نیست. یعنی اکثر آنها برای استفاده در سطوح ابتدایی، راهنمایی، متوسطه و حتی دانشگاه مناسبند، و حتی می‌توان آنها را ابزارهایی برای یادگیری مادام العمر به حساب آورد. بالاخره شواهد موجود حاکی از آن است که این الگوها قادرند توان یادگیری دانش‌آموزان را تقویت نمایند تمامی الگوها از پشتوانه پژوهشهای علمی که با هدف آزمودن مبانی نظری و سنجش میزان تأثیر آنها بر یادگیری انجام شده است، برخوردارند. میزان پژوهشهای انجام شده درباره الگوهای مختلف متفاوت است، در حالی که برخی از آنها از حمایت تعداد محدودی پژوهش بهره‌مندند، و برخی دیگر دارای پشتوانه‌ای متشکل از صدها مورد پژوهش می‌باشند.

  هر الگو از حیث منطق و اساس فلسفی و هدفهایی که برای آن در نظر گرفته شده است با سایر الگوها فرق دارد. اما هر الگو از سایر جهات نظیر نیاز به ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان، تعریف انتظارات یا گفتگو درباره مباحث، با الگوهای دیگر وجه اشتراک دارد.

نظریه های یاد گیری و خانواده الگوهای تدریس

خانواده‌های الگوهای تدریس

1-خانواده الگوهای پردازش اطلاعات

2- خانواده الگوهای انفرادی

3- خانواده الگوهای اجتماعی

4- خانواده الگوهای نظامهای رفتاری 

خانواده‌های الگوهای تدریس

    وقتی برای نخستین بار فردی با یک الگوی تدریس جدید مواجه می‌شود که برای تحقق برخی اهداف مناسب است، جذب آن می‌شود و سعی می‌کند آن را برای همه موقعیتها به کار برد. مسئولیت ما این است که با شناسایی کاربرد خاص هر الگو و مقوله بندی آن، به این حوزه نظم بخشیده و دیگران را در جهت دستیابی به ابزارهای مورد نیازشان کمک کنیم.

   الگوی تدریس یک طرح کلی یا الگویی است که دانش‌آموزان را در امر یادگیری انواع دانشها، نگرشها و مهارت‌ها یاری می‌دهد. یک الگوی تدریس از یک پشتوانه نظری یا فلسفه برخوردار است و همچنین دربردارنده مراحل ویژه‌ای از تدریس است که برای دست یابی به نتایج مطلوب طراحی شده است.

  ما برای قانونمند کردن مطالعات مربوط به منابع مهم الگوها، آنها را براساس محور یادگیری و نیز نوع نگاه نسبت به افراد و چگونگی نوع آموزش آنها، به چهار خانواده تقسیم نموده‌ایم. این چهار خانواده عبارت‌اند از : پردازش اطلاعات، اجتماعی، شخصی (فردی) و نظامهای رفتاری.

  معیار اصلی در انتخاب الگوها در هریک از خانواده‌ها قابلیت کاربرد گسترده آنها در موقعیتهای آموزشی بوده است. لذا الگوهای معرفی شده دامنه کاربرد وسیعی دارند و به همت تجربه، چنان صیقل خورده‌اند که می‌توان به سهولت و با کارایی مطلوب آنها را در کلاسهای درس و سایر مقاطع آموزش به کار گرفت. در ضمن این الگوها انطباق پذیر نیز هستند. یعنی می‌توان آنها را به تناسب سبکهای یادگیری دانش‌آموزان و مواد درسی آنها تنظیم نمود. استفاده از الگوهای معرفی شده محدود به زمان یا دوره خاصی نیست. یعنی اکثر آنها برای استفاده در سطوح ابتدایی، راهنمایی، متوسطه و حتی دانشگاه مناسبند، و حتی می‌توان آنها را ابزارهایی برای یادگیری مادام العمر به حساب آورد. بالاخره شواهد موجود حاکی از آن است که این الگوها قادرند توان یادگیری دانش‌آموزان را تقویت نمایند تمامی الگوها از پشتوانه پژوهشهای علمی که با هدف آزمودن مبانی نظری و سنجش میزان تأثیر آنها بر یادگیری انجام شده است، برخوردارند. میزان پژوهشهای انجام شده درباره الگوهای مختلف متفاوت است، در حالی که برخی از آنها از حمایت تعداد محدودی پژوهش بهره‌مندند، و برخی دیگر دارای پشتوانه‌ای متشکل از صدها مورد پژوهش می‌باشند.

  هر الگو از حیث منطق و اساس فلسفی و هدفهایی که برای آن در نظر گرفته شده است با سایر الگوها فرق دارد. اما هر الگو از سایر جهات نظیر نیاز به ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان، تعریف انتظارات یا گفتگو درباره مباحث، با الگوهای دیگر وجه اشتراک دارد.

خانواده الگوهای پردازش اطلاعات

   به موجب این الگوها، هدف عمده تحصیل عبارت است از کمک به دانش‌آموزان در امر کسب اطلاعات و پردازش آنها. این هدف هم شامل کسب اطلاعات جدید از رشته‌های مختلف علوم و هم استفاده از اطلاعات موجود برای سازمان‌دهی، طبقه‌بندی و تفکر انتقادی می‌شود. الگوهای تدریس پردازش اطلاعات برای کمک به معلمان برای نیل به این اهداف ابلاغ شده است.

   الگوهای پردازش اطلاعات، گرایش فطری انسان برای درک و فهم جهان از طریق دستیابی به داده‌ةا و سازماندهی آنها، درک مسائل و تولید راه حل قطعی برای آن، و ارائه مفاهیم و زمان مناسب برای انتقال آنها به دیگران را مورد تاکید قرار می‌دهد. برخی الگوهای این خانواده اطلاعات و مفاهیم را در اختیار دانش‌آموز قرار می‌دهد، برخی دیگر تکوین مفاهیم و آزمون فرضیه‌ها به وسیله یادگیرنده را مورد تأکید قرار می‌دهد و بالاخره تعدادی دیگر موجب تقویت تفکر خلاق می‌شوند. معدودی از این الگوها برای تقویت قابلیتهای عام فکری طراحی شده‌اند. بسیاری از الگوهای خانواده پردازش اطلاعات برای مطالعه خود و جامعه نیز مناسب بوده و می‌تواند دستیابی به اهداف فردی (شخصی) و اجتماعی تعلیم و تربیت را ممکن سازد.

 الگوهای پردازش اطلاعات به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا چکونگی ساخت دانش را بیاموزند. چنان که از عنوان این خانواده برمی‌آید،‌این الگوها در انجام عملیات بر روی اطلاعات حاصل از تجربه مستقیم یا از طریق منابع واسطه به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا بتوانند در زمینه‌های مطالعاتی خود کنترل مفهومی اعمال کنند، اما از آنجا که هریک از این الگوها برای تقویت نوع خاصی از تفکر طراحی شده‌اند، باید پذیرفت که همه از اهمیت یکسانی برخوردار نیستند.

اعضای این خانواده عبارتند از :

  یادسپاری، بدیعه پردازی، یادگیری از عرضه مطالب (بیش سازماندهنده)، تفکر استقرایی و... .

نمودار خلاصه بدیعه پردازی

مراحل تدریس راهبرد اول : خلق چیزی جدید

گام اول : توصیف شرایط موجود

   معلم از شاگردان می‌خواهد موقعیت یا موضوعی که اهم اکنون آن را می‌بینند توصیف کنند.

گام دوم :‌ قیاس مستقیم

  شاگردان قیاسهای مستقیم را پیشنهاد، یکی را انتخاب، و آن را بیشتر کشف (توصیف) می‌کنند.

گام سوم : قیاس شخصی

  شاگردان خود قیاسی «می‌شوند» که در گام دوم انتخاب می‌کنند.ژ

گام چهارم : تعارض فشرده

  شاگردان توصیفات خود را از گامهای دوم و سوم می‌گیرد، چند تعارض فشرده، را پیشنهاد می‌کنند و یکی را انتخاب می‌نمایند.

گام پنجم :‌ قیاس مستقیم

   شاگردان، مبتنی بر تعارض فشرده، قیاس مستقیم دیگری را طرح و انتخاب می‌نمایند.

گام ششم :‌ بررسی مجدد وظیفه اولیه

  معلم شاگردان را به برگشتن به وظیفه اولیه یا مسأله فرا می‌خواند و آخرین قیاس و/ یا تمام تجربه بدیعه پردازی را به کار می‌گیرد.

نمودار خلاصه الگوی تفکر استقرایی

مراحل

شیوه اول : تکوین مفهوم

گام اول : برشماری و فهرست گیری

گام دوم :‌گروه بندی

گام سوم : عنوان دهی، مقوله دهی

شیوه دوم : تفسیر مطالب

گام اول : تعیین روابط شاخص

گام دوم : کشف روابط

گام سوم : استنباط

شیوه سوم : کاربرد اصول

گام اول : پیشگویی نتایج، توضیح پدیده‌های نا آشنا، فرضیه سازی 

گام دوم : توضیح و / یا پشتیبانی پشیگوییها و فرضیه‌ها 

گام سوم : تصدیق پیشگویی

2- خانواده الگوهای انفرادی

    الگوهای یادگیری فردی با چشم اندازی نسبت به فردیت فرد آغاز می‌شود. این الگوها سعی دارند به تعلیم  و تربیت سامان بخشند به طوری که به درک و فهم بهتر ما از خود،‌ و پذیرش مسئولیت در قبال تعلیم و تربیت (رشد) خود منتهی شود و به ما بیاموزد که مرزهای رشد و تحول محقق شده را چگونه سپری کنیم و برای نیل به کیفیتهای برتر در زندگی عناصری قوی‌تر، حساس‌تر و خلاق‌تر باشیم.

   مجموعه الگوهای متعلق به این خانواده توجه ویژه خود را به دیدگاه فردی (شخصی) معطوف نموده درصدد تشویق و ترغیب استقلال مولد و سازنده در فرد است، تا بدین ترتیب با خودآگاهی و احساس مسئولیت روزافزون سرنوشت خود را رقم زند.

   الگوهای فردی بر جنبه‌های منحصر به فرد بینش و شخصت هر انسان تأکید کرده و در جهت پرورش شخصیتی یک پارچه، با اعتماد به نفس تلاش می‌کند. هدف اصلی، یاری رساندن به افراد در احساس مالکیت نسبت به رشد و پرورش خود و دستیابی به احساس «خود ارزشمندی» و هماهنگی شخصی (شخصیت فرد) است. الگوهای متعلق به این خانواده همچنین در جهت تلفیق و ترکیب ابعاد عاطفی(هیجانی) و عقلانی شخصیت فرد عمل می‌کنند.

  یکی از فعالترین سطوح نوآوری‌های آموزش و پرورش در دهه‌ها اخیر فردی کردن آموزش بوده است و برای این کار فنون متنوعی که با تفاوت‌های فردی افراد سازگار باشند به وجود آمده است.

  از مطالعات انجام شده در این زمینه چنین نتیجه گیری شده است که هیچ فن یا روشی برای آموزش فردی به تنهایی در تمام موقعیت‌ها مناسب نیست. اینکه چه فنی با موقعیت همراه می‌شود به مجموعه متغیرهایی بستگی دارد که در یادگیری دخالت دارند.

مهمترین اینگونه عوامل عبارتند از : نوع هدف‌هایی که دنبال می‌شوند، سطح توانایی یادگیرنده، تعداد دانش‌آموزان کلاس،‌ نوع و مقدار وسایل موجود،‌ مهارت و توانایی معلم و وسعت و دامنه تفاوتهای فردی دانش‌آموزان بعنوان مثال اعضای این خانواده عبارتند از:

تدریس غیرمستقیم ،‌ افزایش عزت نفس و...

نمودار خلاصه الگوی غیرمستقیم تدریس

گام اول : تعریف موقعیت کمک

       معلم ابزار آزاد احساسات را ترغیب می‌کند.

گام دوم : کشف مشکل

       دانش‌آموز برای تعریف مشکل ترغیب می‌شود.

       معلم احساسات را پذیرا شده و آن را روشن می‌سازد.

گام سوم : رشد بینش

       دانش‌آموز درباره مشکل بحث می‌کند.

       معلم دانش‌آموز را حمایت می‌کند.

گام چهارم : طرح ریزی و تصمیم گیری

       دانش‌آموز برای تصمیم گیری اولیه برنامه تدوین می‌کند.

       معلم تصمیمات ممکن را روشن می‌سازد.

گام پنجم : یکپارچگی

       دانش‌آموز بینش بیشتری یافته و اقدامات درست‌تری بوجود می‌آورد.

3- خانواده الگوهای اجتماعی

   هنگامی که با یکدیگر کار می‌کنیم، نوعی انرژی جمعی تولید می‌کنیم که به آن «هم‌افزایی» گفته می‌شود. طراحی الگوهای خانواده اجتماعی بدین منظور است که استفاده بهینه از این پدیده با برپا کردن اجتماعات یادگیری فراهم می‌شود. اساساً مدیرتی کلاس درس چیزی جز شکل داده به روابط همکارانه در کلاس نیست.

   هنگامی از این الگو استفاده می‌شود که معلم بخواهد، دانش‌آموزان مهارتهای اجتماعی را بیاموزند و درباره موضوعات و جریان‌ها مهم اجتماعی و عمومی اندیشه و بررسی کنند.

   الگوهای خانواده اجتماعی به دانش‌آموزان کمک می‌کند تا بتوانند از طریق تعامل با دیگران به تقویت قابلیتهای شناختی خویش بپردازند، کار کردن به طور سازنده را با افرادی که دارای شخصیتهای متنوعی هستند، بیاموزند؛ و چگونگی ایفای نقش را به عنوان یکی از اعضای گروه فرابگیرند. در زمینه رشد علمی و شناختی نیز استفاده از این الگوها باعث می‌شود دانش‌آموزان بتوانند از دیدگاههای دیگران، خواه دیدگاه افراد یا گروهها، بهره گرفته و به شفاف سازی و بسط افکار و تلقینهای خویش از اندیشه های مختلف بپردازند.

  الگوهای متعلق به این خانواده نیز دارای تفاوتها و ویژگیهای منحصر به فردی‌اند؛ این بدان جهان است که هریک کانون توجه خود را به پرورش مهارتهای فکری خاص و نیز تعاملات ویژه قرار می‌دهد.

بعنوان مثال اعضای این خانواده عبارتند از یاران در یارگیری،

ایفای نقش، کاوشگری به شیوه محاکم قضایی و...

نمودار خلاصه الگوی کاوشگری به شیوه محاکم قضایی

مراحل

مرحله یک : جهت دهی به مورد

       معرفی مطالب

       دوباره نگری به حقایق

مرحله دو : شناسایی مسایل جاری

       ترکیب حقایق با مسأله یا مسایل جاری خط مشی عمومی

       گزینش یک مسأله جاری خط مشی برای بحث

       تعیین ارزشها و تعارضات ارزشی

       تشخیص سؤالات واقعی و تعریفی

مرحله سه : اتخاذ موضع

       تدوین یک موضع

       بیان اساس موضع برحسب ارزش اجتماعی یا نتایج تصمیم مورد نظر.

مرحله چهار : کشف مورد مثال برای موضع (یا موضعها)، طرحهای استدلال

       ایجاد نقطه‌ای (واقعی) که در آن از ارزش تخطی شود.

       اثبات نتایج (واقعی) مطلوب یا نامطلوب بودن یک موضع

       روش ساختن تعارض در ارزش مورد نظر از طریق قیاسها

       اولویت بندی. بیان اولویت یک ارزش بر ارزش دیگر و نشان دادن فقدان تخطی عمده از ارزش دوم.

مرحله پنج : اصلاح و مناسب ساختن موضعها

       بیان موضع و دلایل برای آن موضع، و بررسی تعدادی از موقعیت‌های مشابه.

       مناسب کردن موضع

مرحله شش : آزمون پیش فرضهای واقعی و در پس موضعهای مناسب شده.

       شناسایی پیش فرضهای واقعی و تعیین ربط آنها به یکدیگر.

       تعیین نتایج پیشگویی شده و بررسی روایی واقعی آنها (آیا واقعاً آنها روی خواهند داد).

نمودار خلاصه الگوی تفحص گروهی

مراحل

مرحله اول : رویارویی با موقعیت مبهم (باطرح یا بی طرح)‌

مرحله دوم : کشف واکنش‌ها به آن موقعیت

مرحله سوم : تدوین طرح بررسی و سازمان دهی برای بررسی (تعریف مساله، نقش، تکلیف و غیره).

مرحله چهارم : بررسی مستقل گروهی

مرحله پنجم :‌ تحلیل پیشرفت و جریان

مرحله ششم : فعالیت مجدد با برخورداری از نتایج

خانواده الگوهای نظامهای رفتاری :

    راهنمای طراحی الگوهای منطق به این خانواده، یک مبنای نظری مشترک است که غالباً از آن با عنوان نظریه یادگیری اجتماعی یاد می‌شود. این مبنای نظری را با اسامی و عناوین دیگری همچون تغییر رفتار، رفتار درمانی نیز می‌شناسند.

موضع گیری این الگوها درباره انسان چنین است که او را با نظام ارتباطی «خود-تصحیح کننده» ای می‌پندارند که واکنش نسبت به اطلاعاتی که حکایت از میزان موفقیت او در انجام وظایف و تکالیفش دارد، رفتار خود را تغییر می‌دهد. روان شناسان با بهره‌برداری از دانش مربوط به چگونگی واکنش انسان در برابر تکالیف و بازخورد، دریافته‌اند که چگونه با سازمان دادن به ساختار تکالیف و بازخورد، برخورداری از قابلیت خود-تصحیح کننده را تسهیل نمایند. نتایج به دست آمده عبارت‌اند از:‌ برنامه‌هایی برای کاهش ترس مرض یادگیری خواندن و محاسبه کردن، پرورش مهارتهای اجتماعی و ورزش، جایگزین کردن آرامش یا اضطراب و یادگیری پیچیدگیهای مهارتهای عقلانی، اجتماعی و فیزیکی از آنجا که این الگوها تمرکز خود را بر رفتار قابل مشاهده و تکالیف تعریف شده و انعکاس میزان پیشرفت به دانش‌آموزان قرار داده‌اند، از بنیادهای پژوهش بسیار وسیعی برخوردار خواهند بود. الگوهای رفتاری براساس تئوری رفتاری روان شناس و مفاهیم آن یعنی محرک - پاسخ، می‌کوشند به فرایندهای شناختی دانش‌آموزان (فرآیندهایی که قابل مشاهده نیستند) اثر بگذارند، الگوهای رفتاری بر اعمال قابل مشاهده فراگیران متمرکز می‌شوند.

الگوهای رفتاری، هدفهای یادگیری را به اجزاء کوچک تقسیم می‌کنند.

اصول حاکم بر الگوهای نظام‌های رفتاری عبارتند از :‌

- رفتار به عنوان پدیده‌ای قابل مشاهده و شناسایی

- رفتارهای ناسازگارانه در هنگام یادگیری کسب می‌شوند و می‌توانند یا یادگیری اصول تغییر یابند.

- هدفهای رفتاری شکل مشخص، مجزا و منفرد دارند.

- نظریه رفتاری به مکان و زمان کنونی توجه دارد.

بعنوان مثال اعضای این خانواده عبارتند از آموزش مستقیم و یادگیری از شبیه سازها و...

نمودار خلاصه الگوی شبیه سازی

مراحل

گام اول :‌ جهت دهی

       ارائه عنوان کلی شبیه سازی و مفاهیمی که قرار است در فعالیت شبیه سازی موجود وارد شود.

       توضیح شبیه سازی و بازی با آن.

       ارائه مروری بر شبیه سازی

گام دوم :‌آموزش ورزیدگی به شرکت کننده

       برقرار کردن صحنه کار (قواعد، نقشها،‌ روال کار،‌نمره دادن، نوع تصمیمات مورد نظر، هدفها).

دادن نقشها.

تشکیل جلسه تمرین خلاصه شده.

گام سوم : عملیات شبیه سازی

       اجرای فعالیت.

       بازخورد و ارزیابی (از عملکرد و اثرات تصمیمات).

       روشن ساختن سوء تفاهمات.

       ادامه دادن به شبیه سازی.

گام چهارم : توضیح مختصر شرکت کننده

       (یک یا همه فعالیتهای زیر)

       خلاصه کردن رویدادها و ادراکات

       خلاصه کردن دشواریها و بینشها

       تجزیه و تحلیل فرایند. 

       مقایسه فعالیت شبیه با جهان واقعی

       ارتباط فعالیت شبیه سازی به محتوای درس.

       ارزیابی و تدوین شبیه سازی.